مدیریت یکپارچه؛ از شعار تا واقعیت اجرایی
یادداشت | محسن رکنی
مدیر پایانه مرزی دوغارون
در تحلیل مسائل و چالشهای مرز دوغارون، به نظرم باید از طرح کلیات عبور کنیم و با نگاهی کارشناسی، واقعبینانه و مبتنی بر واقعیتهای عملیاتی، به دنبال شناسایی و رفع موانع باشیم.
بیتردید مدیریت یکپارچه یکی از الزامات ارتقای عملکرد مرز است، اما نباید آن را تنها راهحل تمام مشکلات دانست یا سایر عوامل مؤثر را در سایه آن قرار داد.
مسائل دوغارون مجموعهای از چالشهای زیرساختی، فرایندی، عملیاتی و مدیریتی است که هرکدام راهکار و متولی مشخص خود را میطلبد.
برای نمونه، آیا چهار دستگاه باسکول موجود پاسخگوی حجم ناوگان ورودی و خروجی است؟ آیا مسیرهای دسترسی و تفکیک ناوگان از ظرفیت و استاندارد لازم برخوردارند؟ آیا سازوکار فراخوان و پذیرش ناوگان بهدرستی طراحی شده است؟ آیا کمبود نیروی انسانی در دستگاههای مستقر، متناسب با حجم عملیات مرز جبران شده است؟
همچنین باید پرسید چرا برخی مصوبات اجرایی، از جمله مصوبه اصلاح و ساماندهی مسیر که مقرر بود ظرف مدت ۲۰ روز اجرا شود، همچنان به نتیجه کامل نرسیده است؟
آیا پیش از تأکید بر نبود مدیریت یکپارچه، عملکرد دستگاههای مسئول در اجرای تکالیف و مصوبات قبلی مورد ارزیابی قرار گرفته است؟
واقعیت این است که هیچ دستگاهی بهتنهایی اختیار و امکان حل تمام مسائل مرز را ندارد.
تأمین نیروی انسانی، توسعه تجهیزات، افزایش ظرفیت باسکولها، اصلاح مسیرهای دسترسی، مدیریت فرایندهای گمرکی و حملونقل و رفع موانع اقتصادی و ارزی، هرکدام متولی، الزامات و سازوکار خاص خود را دارند.
از سوی دیگر، باید در تعریف مدیریت یکپارچه نیز بازنگری کنیم.
مدیریت یکپارچه به معنای تمرکز تمام اختیارات در دست یک فرد یا دستگاه و تبدیل سایر مجموعهها به مجری دستورات نیست.
امروزه سازمانها و مجموعههای موفق بر پایه کار تیمی، مشارکت، تقسیم مسئولیت، تعامل سازنده و فرایندهای مشخص حرکت میکنند. دوران نگاه اربابرعیتی و مدیریت صرفاً دستوری سپری شده است. هیچ مدیری بهتنهایی نمیتواند جایگزین تخصص، ظرفیت و مسئولیت سایر دستگاهها شود.
به اعتقاد من، تحول واقعی در مرز دوغارون مستلزم طی چهار گام اساسی و مکمل است:
نخست؛ شکلگیری اراده و همت مشترک: پیش از هر اقدام و تغییر ساختاری، باید عزم جدی و باور عملی به ضرورت تحول در میان مدیران و دستگاههای مسئول ایجاد شود. بدون اراده واقعی برای حل مسئله، هیچ برنامهای به نتیجه نخواهد رسید.
دوم؛ تغییر نگاه و تقویت کار تیمی: باید از نگاه جزیرهای، دستگاهمحور و فردمحور فاصله بگیریم و فرهنگ همکاری، مشارکت، همافزایی و مسئولیتپذیری جمعی را جایگزین کنیم.
سوم؛ حرکت به سمت مدیریت فرایندی و یکپارچه: فعالیتها و مأموریتهای دستگاههای مستقر باید در قالب فرایندهای مشخص، بههمپیوسته و هماهنگ تعریف شوند؛ بهگونهای که وظایف، اختیارات، مسئولیتها و نقاط اتصال دستگاهها شفاف باشد و همه اجزا در راستای یک هدف مشترک حرکت کنند.
چهارم؛ اصلاح و توسعه زیرساختها: در کنار اصلاح فرایندها و تقویت هماهنگیها، باید زیرساختهای فیزیکی، تجهیزات، مسیرهای دسترسی، ظرفیتهای عملیاتی و امکانات موردنیاز متناسب با جایگاه و حجم فعالیت مرز توسعه یابد.
برای روشنتر شدن موضوع، یک مثال ساده میتواند بیانگر واقعیت باشد؛ وقتی خانهای در بیابان ساخته شده اما هنوز برقکشی نشده است، نمیتوان با روشن و خاموش کردن کلید، مشکل روشن نشدن لامپ را حل کرد. ابتدا باید زیرساخت برق فراهم شود.
در دوغارون نیز نمیتوان انتظار داشت صرفاً با تغییر ساختار مدیریتی یا صدور دستور، مشکلاتی را که ریشه در کمبود امکانات، ضعف زیرساختها و نارسایی فرایندها دارند، برطرف کرد.
راهکارهای عملیاتی برای تحقق مدیریت یکپارچه
مدیریت یکپارچه زمانی از یک مفهوم نظری به واقعیت اجرایی تبدیل میشود که با برنامه، مسئولیت مشخص، زمانبندی و شاخص ارزیابی همراه باشد. در این راستا، مجموعه اقدامات زیر میتواند بهعنوان محورهای عملیاتی تحول در پایانههای مرزی مورد توجه قرار گیرد:
۱. الزام به فعالیت شبانهروزی: استمرار فعالیت تمامی دستگاهها و مجموعههای مستقر در پایانههای مرزی بهصورت ۲۴ ساعته و هفت روز هفته، متناسب با حجم عملیات و نیاز مرز.
۲. استقرار پنجره واحد واقعی: یکپارچهسازی تشریفات مرزی و ایجاد سازوکار هماهنگ برای ارائه خدمات، بهگونهای که تعدد دستگاهها موجب توقف و تکرار فرایندها نشود.
۳. اجرای نظام پیشاظهاری: انجام پیشاظهار، بررسی اسناد و آمادهسازی تشریفات قبل از ورود ناوگان به محدوده مرزی، با هدف کاهش توقف و تسریع در پذیرش.
۴. بازرسیهای مشترک و حذف کنترلهای تکراری: هماهنگی دستگاههای مسئول در انجام بازرسیها و جلوگیری از موازیکاری و تکرار کنترلهای غیرضروری.
۵.
ایجاد مسیر سبز برای ناوگان و کالاهای کمریسک: طراحی سازوکار تشریفات تسریعشده بر اساس ارزیابی ریسک، سوابق و ضوابط قانونی.
۶. استقرار سامانه یکپارچه نوبتدهی و مدیریت هوشمند صف: مدیریت ورود، فراخوان، پذیرش و هدایت ناوگان بر اساس ظرفیت واقعی پایانه مرزی و امکانات عملیاتی.
۷. تعیین سقف زمانی خدمات دستگاهها: تعریف زمان استاندارد و الزامآور برای هر مرحله از تشریفات و خدمات، همراه با پایش میزان رعایت آن و شناسایی عوامل تأخیر.
۸. توسعه زیرساختها و ظرفیت عملیاتی: افزایش ظرفیت زیرساخت رفاهی پارکینگها، توسعه مسیرهای دسترسی، تقویت تجهیزات، افزایش ظرفیت باسکولها و تأمین امکانات متناسب با حجم فعالیت مرز.
۹. تسهیل تردد ناوگان ترانزیتی و حمل یکسره: رفع موانع اداری، اسنادی و عملیاتی رانندگان و ناوگان، با تأکید بر تسریع فرایند حمل یکسره و ترانزیت.
۱۰. ایجاد مرکز مدیریت و پایش یکپارچه مرز: تشکیل مرکز هماهنگی و پایش برخط عملکرد دستگاهها و فرایندهای مرزی، با شاخصهای ارزیابی روزانه و ماهانه، گزارشگیری مستمر و امکان شناسایی و پیگیری گلوگاهها.
در نهایت، مدیریت یکپارچه نه یک شعار اداری و نه تمرکز اختیارات در دست یک مجموعه، بلکه رویکردی برای همافزایی ظرفیتها، هماهنگی مسئولیتها و حرکت هدفمند همه دستگاههاست.
باور دارم مسیر تحول دوغارون از چهار مؤلفه میگذرد:
ابتدا اراده برای تغییر،
سپس همدلی برای همکاری،
پس از آن یکپارچگی در فرایندها و در کنار همه این موارد،
تأمین و اصلاح زیرساختهای متناسب با مأموریت این گذرگاه راهبردی.
راهحل پایدار، عبور از بیان مکرر مشکلات و ورود جدی به مرحله اقدام، تعیین مسئولیت، اجرای مصوبات، زمانبندی، پایش و مطالبه نتیجه است.
دوغارون بیش از آنکه نیازمند تکرار ضرورت مدیریت یکپارچه باشد، نیازمند تحقق عملی آن در قالب همکاری واقعی دستگاهها، اصلاح فرایندها، رفع گلوگاهها و تصمیماتی است که اثر آن در عملکرد مرز و رضایت فعالان اقتصادی و رانندگان نمایان شود.