قربانی مطرح کرد؛ ترانزیت سوخت در خراسان رضوی زیر فشار ناهماهنگی مدیریتی و فرسودگی زیرساختها
مسئول کمیته سوخت انجمن حملونقل بینالمللی خراسان رضوی با تشریح وضعیت موجود گفت: بخش قابل توجهی از مشکلات فعلی نه به کمبود منابع مالی، بلکه به ضعف ساختاری در مدیریت و نبود انسجام میان دستگاههای متولی بازمیگردد.
به گزارش ترابرد، محمدرضا قربانی در گفت و گو با خبرنگار ما اظهار کرد: یکی از اساسیترین مشکلات حوزه ترانزیت سوخت، فقدان مدیریت یکپارچه در مرزهاست. دستگاههایی نظیر گمرک، راهداری، شرکت ملی نفت، مرزبانی و سایر نهادهای مرتبط هر کدام بهصورت مستقل و بدون هماهنگی عملیاتی مؤثر فعالیت میکنند.
وی یادآور شد: همین عملکرد جزیرهای موجب شده فرآیندهای مرزی بهجای تسهیل تجارت به یکی از عوامل اصلی کندی و افزایش هزینه تبدیل شوند. اگر مدیریت واحد مرزی ایجاد شود و همه ارگانهای دخیل زیر یک فرماندهی منسجم فعالیت کنند، بخش زیادی از مشکلات فعلی قابل رفع خواهد بود.
زیرساختهایی که با حجم ترانزیت همخوانی ندارند
مسئول کمیته سوخت انجمن حملونقل بینالمللی خراسان رضوی در ادامه با اشاره به ضعف زیرساختهای مرزی گفت: توسعه پایانهها و امکانات مرزی با رشد حجم صادرات و ترانزیت سوخت همگام نبوده است. امکانات فعلی اعم از پارکینگها، مسیرهای دسترسی و خدمات پایانهای، پاسخگوی حجم بالای تردد کامیونهای سوختبر نیست.
قربانی با اشاره به تجربه زمستان سال گذشته خاطرنشان کرد: در برخی پارکینگهای مرزی، کامیونهای حامل گاز مایع صادراتی به دلیل شرایط نامناسب زیرساختی در زمین فرو رفته بودند و خارج کردن آنها بیش از ۱۰ تا ۱۵ روز زمان برد. این اتفاق نشاندهنده شکاف عمیق میان نیاز عملیاتی و امکانات موجود در مرزهاست؛ مسئلهای که در فصلهای پرترافیک به بحران تبدیل میشود.
توقفهای فرسایشی؛ ضربه به مزیت رقابتی ایران
قربانی با اشاره به زمان توقف ناوگان سوختبر در مرزها تصریح کرد: ایران در این شاخص فاصله قابل توجهی با استانداردهای منطقه دارد. در برخی مرزهای کشور، کامیونهای حامل سوخت بین ۲۰ تا ۴۰ روز در صف خروج متوقف میمانند؛ در حالی که در بسیاری از کشورهای همسایه، کل تشریفات عبور مرزی ظرف کمتر از ۲۴ ساعت انجام میشود.
وی یادآور شد: حتی در افغانستان که از نظر زیرساختی شرایط ضعیفتری نسبت به ایران دارد، کامیونها معمولاً بین ۲ تا ۴ روز متوقف میشوند؛ آن هم در شرایطی که نمونهگیری سوخت و بررسی آزمایشگاهی نیز انجام میشود. این تفاوت زمانی نشان میدهد مسئله صرفاً کمبود امکانات نیست، بلکه ناکارآمدی فرآیندهای اجرایی و تصمیمگیری نیز نقش پررنگی در ایجاد تأخیرها دارد.
بخشنامههای ناگهانی؛ عامل بیثباتی تجارت
مسئول کمیته سوخت انجمن ترانزیت بین المللی خراسان رضوی یادآور شد: یکی از محورهای مهم انتقاد بخش خصوصی، صدور بخشنامههای ناگهانی و تصمیمات خلقالساعه است. شرکتهای حملونقل بیش از هر چیز به ثبات در مقررات نیاز دارند.
وی تصریح کرد: بارها پیش آمده که ناوگان پس از طی مسیر طولانی، انتظار در صف، بارگیری و تکمیل بخش مهمی از تشریفات، ناگهان با دستورالعملی جدید مواجه شده که از همان روز اجرای عملیات را متوقف کرده است. چنین تصمیماتی مستقیماً باعث افزایش هزینه، توقف ناوگان، بیاعتمادی مشتری خارجی و لطمه به اعتبار تجاری ایران میشود. تجارت بینالمللی بدون قابلیت پیشبینی عملاً امکان رشد پایدار ندارد.
بروکراسی فرسایشی و هزینههای پنهان
قربانی یادآور شد: هرچه فرآیندهای اداری طولانیتر و وابستهتر به تصمیمات فردی باشند، احتمال سلیقهگرایی و فساد اداری نیز افزایش مییابد. لذا راهکار اصلی حرکت به سمت شفافسازی کامل فرآیندها و کاهش مداخله انسانی دانست، چرا که هوشمندسازی میتواند بسیاری از گلوگاههای فعلی را از میان بردارد.
وی پیشنهاد کرد: سازوکار پرداخت هزینههای مرزی نیز کاملاً دیجیتال شود؛ بهگونهای که راننده از لحظه ورود تا خروج از مرز، بدون نیاز به پرداخت مستقیم یا تعامل مالی حضوری، تمام هزینهها را از طریق یک کیف پول الکترونیکی از پیش شارژشده پرداخت کند. کاهش تماس مستقیم میان اربابرجوع و سیستم اداری، احتمال تخلف و فساد را به حداقل میرساند.
سامانههای متعدد بدون ارتباط مؤثر
مسئول کمیته سوخت انجمن حملونقل بینالمللی خراسان رضوی همچنین به ضعف جدی در حوزه سامانههای اطلاعاتی اشاره کرد و گفت: تقریباً هر دستگاه برای خود سامانه مستقلی دارد اما مشکل اصلی نبود تبادل برخط اطلاعات میان این سامانههاست.
وی اظهار کرد: کشور نیازمند ایجاد یک پنجره واحد لجستیکی است؛ سامانهای جامع که همه مراحل از صدور مجوز، بارگیری، پلمب، صدور اسناد گمرکی، رهگیری مسیر تا تحویل نهایی محموله را پوشش دهد. تا زمانی که هر سازمان مستقل از دیگری عمل کند، دوبارهکاری، خطا، توقف و اتلاف زمان اجتنابناپذیر خواهد بود.
عقبماندگی در رقابت منطقهای
قربانی با مقایسه ایران با کشورهای رقیب منطقه اظهار کرد: کشورهایی مانند ترکیه و ترکمنستان در سه شاخص مهم عملکرد موفقتری دارند؛ ثبات مقررات، سرعت تشریفات و الکترونیکی بودن کامل فرآیندها.
وی تصریح کرد: مهمترین مؤلفه رقابت در صنعت ترانزیت، زمان است. هرچه زمان عبور کاهش یابد، جذابیت مسیر برای شرکتهای بینالمللی بیشتر خواهد شد. تداوم وضعیت فعلی باعث میشود مشتریان خارجی در صورت یافتن مسیر جایگزین، ایران را از زنجیره تأمین خود حذف کنند.
افزایش هزینه تمامشده و فرار مشتری خارجی
قربانی با اشاره به اثر اقتصادی توقفهای مرزی گفت: توقف ناوگان صرفاً یک تأخیر زمانی نیست، بلکه مستقیماً قیمت تمامشده حمل را افزایش میدهد. برآورد فعالان بخش خصوصی نشان میدهد توقفهای طولانی میتواند حداقل بین ۱۵ تا ۳۰ درصد هزینه حمل را افزایش دهد؛ رقمی که در شرایط توقفهای شدید حتی بیشتر نیز میشود
وی افزود: هزینه راننده، استهلاک ناوگان، خواب سرمایه و از دست رفتن فرصتهای تجاری، همگی در افزایش قیمت تمامشده نقش دارند. حال زمانی که مشتری خارجی با تأخیرهای چند هفتهای مواجه شود، طبیعی است به دنبال مسیر جایگزین برود.
بخش عمده مشکلات بدون سرمایهگذاری سنگین قابل حل است
قربانی تصریح کرد: اگرچه بخشی از چالشهای ترانزیت سوخت به سیاستهای کلان انرژی و ملاحظات امنیتی مرتبط است، اما سهم اصلی مشکلات به ضعف هماهنگی داخلی بازمیگردد. چنان که بسیاری از معضلات موجود حتی بدون نیاز به سرمایهگذاریهای کلان و صرفاً از طریق هماهنگی بیشتر میان گمرک، راهداری، شرکت نفت، مرزبانی و بخش خصوصی قابل حل است. لذا مطالبه اصلی بخش خصوصی از دولت، پیش از تزریق منابع مالی، اصلاح سازوکار مدیریتی و پایان دادن به تصمیمگیریهای پراکنده است.
خطاهای اجرایی که پرونده قاچاق میسازند
قربانی در بخش دیگری از سخنان خود به یکی از مشکلات اجرایی مهم اشاره کرد: در برخی مسیرهای ترانزیتی منجر به تشکیل پروندههای قاچاق میشود. در برخی موارد، کامیون پس از بارگیری و پلمب، بدون تکمیل کامل تشریفات صادراتی و بدون تحویل پته یا پروانه صادراتی حرکت میکند. در نتیجه، هنگام کنترل در پاسگاههای بینراهی، ناوگان بهعنوان مظنون قاچاق متوقف میشود.
وی اظهار کرد: این مسئله علاوه بر توقف طولانی کامیون، پرونده را وارد فرآیندهای قضایی و تعزیراتی میکند؛ فرآیندی که گاه بیش از یک ماه زمان میبرد. در برخی موارد، محموله صادراتی در این مدت وارد چرخه مصرف داخلی میشود و خسارتهای سنگینی به شرکت حملونقل وارد میکند. اگر هنگام پلمب، اسناد صادراتی و کد رهگیری همزمان به راننده تحویل داده شود، بخش مهمی از این پروندهها اساساً شکل نخواهد گرفت.
مطالبه روشن بخش خصوصی از دولت
قربانی تصریح کرد: مطالبهای شفاف از دولت است؛ ترانزیت سوخت بیش از هر چیز به اصلاح حکمرانی مرزی نیاز دارد. در حقیقت فعالان این حوزه معتقدند تا زمانی که مدیریت جزیرهای در مرزها ادامه داشته باشد، سامانهها به یکدیگر متصل نشوند و تصمیمات ناگهانی تجارت را غافلگیر کند، نمیتوان انتظار داشت ایران جایگاه واقعی خود را در کریدورهای انرژی منطقه به دست آورد. مزیت جغرافیایی ایران یک سرمایه دائمی نیست. اگر اصلاحات ساختاری با فوریت در دستور کار قرار نگیرد، رقبای منطقهای بهسرعت این فرصت را تصاحب خواهند کرد.