محسن رکنی مدیر پایانه مرزی دوغارون مطرح کرد؛ دوغارون در مسیر هاب ترانزیتی شرق؛ تعارض منافع مانع اصلی جهش لجستیکی
مدیر پایانه مرزی دوغارون با تشریح مهمترین چالشها و ظرفیتهای این گذرگاه راهبردی در شرق کشور، نبود مدیریت واحد مرزی، کمبود شدید نیروی انسانی، تعدد سامانههای اجرایی و هم جهت نبودن دستگاه های اجرایی با اولویت های ملی و کلان کشور را اصلیترین موانع توسعه ترانزیت در دوغارون عنوان کرد.
به گزارش ترابرد، محسن رکنی در گفت و گو با خبرنگار ما اظهار کرد: با وجود سرمایهگذاریهای گسترده در زیرساختهای فیزیکی، تا زمانی که ساختار حکمرانی مرزی و تعارض منافع ها تعیین تکلیف نشود، ظرفیت واقعی این مرز برای تبدیل شدن به هاب ترانزیتی منطقه محقق نخواهد شد.
مدیر پایانه مرزی دوغارون افزود: مهمترین چالش این مرز، بیش از آنکه به کمبود زیرساختهای فیزیکی مربوط باشد، ناشی از نبود نگاه فرآیندی و مدیریت سیستم محور در تصمیمگیریهاست. در واقع همراستا نبودن دستگاههای اجرایی مستقر در مرز با سیاستها و اولویتهای کلان ملی، از عوامل اصلی ایجاد گسست در عملکرد هماهنگ مرزی به شمار میرود.
وی همچنین با اشاره به ساختار مدیریتی مرز افزود: نبود تعیین تکلیف مدیریت نهایی مرز، زمینهساز بروز اختلافات ساختاری و کندی در روند اجرای امور شده است. بنابراین پرهیز از تعارض منافع و حرکت در مسیر همجهتی با سیاستهای کلان کشور، از الزامات اصلی بهبود عملکرد مرز است.
رکنی بر ضرورت اجرای کامل مقررات تسهیل تردد از جمله مصوبه آذرماه سال گذشته هیأت دولت به پیشنهاد ستاد ملی گذر تأکید کرد و افزود: استفاده از رویکرد فرآیندی و سیستم پایه با محوریت وزارت امور اقتصادی و دارایی، برای رفع تعارض موجود بین ماده ۵۷ قانون توسعه برنامه هفتم و ماده ۶۵ قانون احکام دائمی توسعه کشور، بهعنوان یکی از راهکارهای کلیدی حل موضوع ضروری است.
وی افزود: سازمان راهداری و حملونقل جادهای در پایانههای مرزی دو مأموریت اصلی دارد؛ نخست، تسهیل و تسریع تردد ناوگان و دوم، ایجاد، توسعه و نگهداری زیرساختهای پایانهای. با این حال، نبود مرجع واحد مدیریتی باعث شده اجرای مؤثر این وظایف با اختلال همراه باشد.
۶۲۵ میلیارد تومان سرمایهگذاری برای توسعه زیرساختها
مدیر پایانه مرزی دوغارون با اشاره به اقدامات عمرانی انجامشده در این مرز اظهار کرد: طرح جامع پایانه مرزی در فاز نخست با سرمایهگذاری حدود ۵۸۰ میلیارد تومان به پیشرفت فیزیکی نزدیک به ۹۸ درصد رسیده و فاز دوم نیز در مرحله برگزاری مناقصه قرار دارد. این سرمایهگذاری گسترده در توسعه زیرساختهای عملیاتی شامل ساماندهی پارکینگها، اصلاح مسیرهای تردد، جانمایی فضاهای خدماتی، توسعه بخشهای لجستیکی و بهینهسازی فرآیندهای عملیاتی بوده است و علاوه بر آن برای توسعه زیرساخت های فناوری نیز حدود ۴۵ میلیارد تومان طی ۵ سال اخیر هزینه شده است. بهبود زیرساختهای فیزیکی مرز نقش مستقیمی در افزایش حجم تردد داشته و زمینه را برای ارتقای ظرفیت ترانزیتی دوغارون فراهم کرده است .
وی با تأکید بر حمایت کامل از فعالیتهای تجاری و صنعتی منطقه آزاد دوغارون گفت: در حوزه لجستیک، نگاه اصلی باید بر تسهیل ترانزیت بهعنوان پسکرانه و بندر خشک متمرکز باشد.
رکنی افزود: منافع فعالان اقتصادی در منطقه باید بر پایه تسهیل در عبور کالا تعریف شود، نه ایجاد توقف و خواب ناوگان در پارکینگها.
در واقع سیاستهای لجستیکی باید به سمت تقویت حمل یکسره و کاهش توقفهای غیرضروری حرکت کند.
مدیر پایانه مرزی دوغارون با بیان اینکه اجرای دقیق سیاستهای گمرکی و مصوبات ستاد ملی گذر میتواند نقش مهمی در روانسازی جریان حملونقل بینالمللی ایفا کند، افزود: تشویق حمل یکسره و حذف موانع اداری زائد، از الزامات تحقق کارآمدی در زنجیره ترانزیت کشور است، چرا که هماهنگی نهادها و اجرای یکپارچه مقررات، پیششرط بهرهبرداری کامل از ظرفیتهای لجستیکی منطقه است.
رشد مستمر تردد در پنج سال گذشته
رکنی با اشاره به روند افزایشی عبور ناوگان از مرز دوغارون یادآور شد: از سال ۱۴۰۰ تاکنون، این مرز سالانه بین ۱۵ تا ۲۰ درصد رشد تردد را تجربه کرده است. به طوری که در سال ۱۴۰۰ حدود ۱۵۸ هزار تردد ثبت شد، این عدد در سالهای بعد روند افزایشی داشته و در سال ۱۴۰۴ به بیش از ۲۹۷ هزار تردد رسیده است.
وی همچنین اظهار کرد: در مقایسه دو ماهه نخست سال جاری با مدت مشابه سال گذشته، رشد تردد ناوگان حمل ونقل بین المللی به ۷۸ درصد رسیده است؛ آماری که نشان میدهد ظرفیت تجاری این مرز به شکل محسوسی افزایش یافته است. حتی در ماههای اخیر و پس از تنشهای منطقهای و اختلال در برخی مسیرهای دریایی، دوغارون با افزایش قابل توجه تردد مواجه شده که اهمیت این گذرگاه زمینی را بیش از گذشته نمایان کرده است.
کمبود شدید نیروی انسانی در دستگاههای مرزی
مدیر پایانه مرزی دوغارون یکی دیگر از مشکلات جدی مرز را کمبود شدید نیروی انسانی عنوان کرد و یادآور شد: حجم فعالیت در این مرز بسیار بالا است اما تعداد نیروهای فعال در دستگاههای مستقر در مرز متناسب با این حجم نیست.
رکنی توضیح داد: روزانه بهطور متوسط بین ۱۱۰۰ تا ۱۲۰۰ تردد ناوگان حمل ونقل بین الملللی در مرزثبت می شود و ساعات فعالیت نیز از ۷ صبح تا ۱۱ شب ادامه دارد. اداره چنین حجمی از عملیات با نیروی محدود، فشار سنگینی بر مجموعههای اجرایی وارد میکند. این مشکل صرفاً محدود به پایانه مرزی نیست و تقریباً همه دستگاههای مستقر در مرز با کمبود نیرو مواجه هستند.
ناهماهنگی بین دستگاهها؛ مانع بهرهور
رکنی با انتقاد از عملکرد جزیرهای دستگاههای اجرایی مستقر در مرز گفت: یکی از جدیترین مشکلات، نبود هماهنگی مؤثر میان سازمانها است. به طور مثال کمیته هماهنگی مرز زمینی که طبق دستورالعمل تقویت ومدیریت مبادی ورودی و خروجی کشور مصوب شورای امنیت کشور، می بایستی هر دو هفته یکبار تشکیل شود، این در حالی است که طی چهار ماه اخیر تنها سه جلسه برگزار شده که حداقل هشت جلسه باید تشکیل میشد. همین مسئله موجب شده هر دستگاه بر اساس اولویتهای خود عمل کند و نتیجه آن کاهش سرعت عملیات، افزایش زمان توقف ناوگان و افت بهرهوری کلی مرز باشد.
متوسط خواب کامیونها؛ از صفر تا ۱۳ شب
مدیر پایانه مرزی دوغارون در تشریح وضعیت توقف ناوگان در مرز گفت: مدت زمان خواب کامیونها بسته به شرایط عملیاتی و نوع بار متغیر است. در روزهای اخیر متوسط خواب کامیونها به حدود چهار شب رسیده است اما در بخش حمل یکسره طی دو ماه گذشته در بسیاری از مواقع خواب ناوگان عملاً صفر بوده است.
رکنی یادآور شد: در بخش ترانشیپمنت وضعیت متفاوت است، زیرا کالاهای متنوعی مانند سوخت، میوه، کانتینر و سایر محمولهها در این بخش جابهجا میشوند. متوسط خواب کامیونهای ترانشیپمنت در دو ماه اخیر بین ۱۱ تا ۱۳ شب بوده است.
وی تأکید کرد: کاهش این زمان تنها از مسیر هماهنگی بیشتر میان دستگاهها و اصلاح فرآیندهای مدیریتی امکانپذیر است.
دوغارون توان پذیرش روزانه 2500 تردد را دارد
رکنی در ادامه با اشاره به ظرفیت بالقوه مرز دوغارون برای پاسخگویی به رشد تجارت با افغانستان گفت: برخلاف تصور عمومی، مشکل اصلی این مرز کمبود زیرساخت فیزیکی نیست، زیرا با سرمایهگذاریهای انجامشده از سوی سازمان راهداری و حملونقل جادهای در پایانه مرزی دوغارون و همچنین توسعه مسیرهای دسترسی تا تایباد، این مرز در شرایط فعلی توان مدیریت روزانه ۲۵۰۰ تردد را بهراحتی دارد.
مدیر پایانه مرزی دوغارون با اشاره به آمار فعلی افزود: در حال حاضر متوسط تردد روزانه حدود ۱۱۰۰ تا ۱۱۵۰ دستگاه است و در برخی روزها این عدد به حدود ۱۲۰۰ دستگاه نیز میرسد. فاصله قابل توجه میان ظرفیت بالقوه و عملکرد فعلی نشان میدهد گلوگاه اصلی در حوزه زیرساخت عمرانی نیست، بلکه در فرآیندهای اجرایی و مدیریتی قرار دارد.
محسن رکنی همچنین به توافقات انجامشده با طرف افغانستان اشاره کرد و گفت: بر اساس تفاهمهای مشترک، هدفگذاری انجامشده دستیابی به روزانه دو هزار تردد بوده است. با وجود این هدفگذاری، بیشترین رکورد ثبتشده تاکنون حدود ۱۴۷۳ تردد روزانه بوده که نشان میدهد همچنان تا رسیدن به ظرفیت واقعی فاصله وجود دارد.
زیرساخت عمرانی آماده است، اما زیرساخت دیجیتال نیازمند جهش است
مدیر پایانه مرزی دوغارون با تأکید بر ضرورت توسعه زیرساختهای هوشمند گفت: هرچند بخش عمرانی تا حد زیادی آماده بهرهبرداری حداکثری است اما در حوزه دیجیتال هنوز فاصله قابل توجهی با استاندارد مطلوب وجود دارد.
وی اظهار کرد: در کنار توسعه فیزیکی، مرز نیازمند تجهیزات هوشمند نظارتی، سامانههای کنترلی پیشرفته، آشکارسازهای کامیونی و بسترهای یکپارچه اطلاعاتی است. یکی از مشکلات جدی فعلی، تعدد سامانههای عملیاتی در دستگاههای مختلف است. به طوری که سازمان راهداری وحمل ونقل جاده ای سامانه خود را دارد، گمرک سامانهای دیگر، شرکت انبارهای عمومی وخدمات گمرکی سامانه جداگانه دارند و منطقه آزاد نیز سازوکار مستقل خود را دنبال میکند.
رکنی با اشاره به تجربه موفق استقرار آزمایشی سامانه تجارت در گمرک غرب تهران اظهار کرد: این پراکندگی سامانهها در عمل سرعت انجام عملیات را کاهش داده و باعث اتلاف زمان در فرآیند ترخیص و عبور ناوگان شده است. الگوی سامانه یکپارچه باید در مرزهای کشور بهویژه دوغارون اجرایی شود.
مرز دوغارون؛ نگین ترانزیت و تجارت شرق ایران
رکنی در ارزیابی جایگاه دوغارون در آینده ترانزیت منطقه، نقش این مرز را بسیار کلیدی توصیف کرد و افزود: با توجه به بازار هدف بزرگ افغانستان، ظرفیت صادراتی شرق کشور و نیاز روزافزون ایران به توسعه تجارت منطقهای، دوغارون میتواند به یکی از مهمترین پیشرانهای ترانزیتی کشور تبدیل شود.
وی یادآور شد: اگرچه جمهوری اسلامی ایران سه مرز مشترک با افغانستان دارد اما دوغارون از منظر اقتصادی، عملیاتی و ژئوپلیتیکی مهمترین مرز مشترک ایران و افغانستان محسوب میشود. دوغارون هماکنون نیز از منظر اهمین در میان پنج مرز نخست کشور قرار دارد و همین مسئله جایگاه ممتاز آن را نشان میدهد.
اتصال آسیای میانه به آبهای آزاد از مسیر دوغارون
مدیر پایانه مرزی دوغارون با اشاره به تغییرات ژئوپلیتیکی منطقه گفت: در شرایطی که محدودیتهای دریایی و برخی تنشهای منطقهای بر زنجیره تأمین اثر گذاشته، مسیرهای زمینی شرق کشور اهمیت بیشتری پیدا کردهاند. وی اظهار کرد: دوغارون میتواند نقشی فراتر از یک گذرگاه صادراتی ایفا کند و حتی در واردات کالاهای اساسی نیز اثرگذار باشد. ظرفیت لازم برای ورود کالاهای وارداتی و کالاهای اساسی از این مرز وجود دارد و این گذرگاه میتواند بخشی از فشار موجود بر مسیرهای سنتی وارداتی را کاهش دهد.
وی همچنین تأکید کرد: در صورت فعالتر شدن مسیر افغانستان به چین، مزیت ترانزیتی دوغارون چندین برابر خواهد شد. این دالان به دلیل هزینه پایینتر، امنیت مناسب و اتصال کارآمد به بندرعباس و مسیرهای غربی کشور، مزیت لجستیکی بسیار مهمی دارد.
سه مطالبه فوری از دولت
رکنی در جمعبندی مطالبات خود از دولت سه درخواست اصلی را مطرح کرد: نخستین مطالبه، تعیین تکلیف قطعی مدیریت واحد مرزی است. دولت باید برای همیشه مشخص کند مدیریت نهایی مرز دوغارون در اختیار کدام نهاد قرار دارد تا تمام دستگاهها تحت یک فرماندهی واحد فعالیت کنند. در واقع بدون وجود یک مدیر واحد، امکان اصلاح واقعی فرآیندها وجود نخواهد داشت.
وی افزود: دومین مطالبه، رفع بحران نیروی انسانی در دستگاههای مستقر در مرز است. با توجه به درآمد و اهمیت راهبردی مرز برای اقتصاد کشور، قابل قبول نیست دستگاهها با کمبود شدید نیرو مواجه باشند. سومین مطالبه نیز یکپارچهسازی سامانهها و حرکت به سمت دیجیتالیسازی کامل فرآیندها است.
هوش مصنوعی؛ ظرفیتی که نباید نادیده گرفته شود
مدیر پایانه مرزی دوغارون همچنین استفاده از فناوریهای نوین از جمله هوش مصنوعی را یکی از ظرفیتهای مهم اما مغفول در مدیریت مرز دانست و یادآور شد: استفاده از فناوریهای هوشمند میتواند در پیشبینی ترافیک، مدیریت صف کامیونها، تحلیل دادههای عبوری و تسریع فرآیندهای عملیاتی نقش تعیینکنندهای داشته باشد.
وی هشدار داد: مدیران مرزی به دلیل درگیری با مشکلات روزمره و اختلافات ساختاری، عملاً فرصت تمرکز بر توسعه فناوریمحور را از دست دادهاند.
انتقاد صریح از وضعیت اختیارات سازمان راهداری وحمل ونقل جاده ای در مرز
رکنی در بخش دیگری از گفتوگو، انتقادات صریحی نسبت به وضعیت فعلی اختیارات سازمان راهداری وحمل ونقل جاده ای در مرز دوغارون مطرح کرد و افزود: در حال حاضر حتی نظارت کامل بر فراخوان ناوگان از پسکرانهها نیز در اختیار سازمان راهداری وحمل ونقل جاده ای نیست. به طوری که تصمیمگیری درباره نحوه ورود کامیونهای حمل یکسره، مسیر حرکت ناوگان و فرآیندهای تخلیه و بارگیری در مواردی خارج از اختیار متولی اصلی حملونقل انجام میشود
رکنی تصریح کرد: در حالی که قوانین بالادستی، مصوبات ستاد ملی گذر به گذر (ترانزیت) و دستورالعملهای رسمی وظایف سازمان راهداری وحمل ونقل جاده ای را بهروشنی مشخص کردهاند، در عمل بخشی از این اختیارات سلب شده است.
وی با اشاره به نقش منطقه آزاد در فرآیندهای اجرایی مرز اظهار کرد: در برخی موارد استناد به قوانین منطقه آزاد موجب شده دستورالعمل تقویت مدیریت مبادی ورودی وخروجی کشور در عمل کنار گذاشته شود. این وضعیت به اقتصاد کشور، تجار و بازرگانان آسیب وارد میکند و باید هرچه سریعتر تعیین تکلیف شود.
دوغارون آماده جهش، مشروط به تصمیم دولت واراده جمعی دستگاه های اجرایی مسئول
مدیر پایانه مرزی دوغارون در پایان تأکید کرد: این مرز از نظر موقعیت جغرافیایی، ظرفیت لجستیکی، بازار هدف و مزیتهای راهبردی در نقطهای قرار گرفته که میتواند به یکی از اصلیترین هابهای ترانزیتی ایران و منطقه تبدیل شود. با این حال، تحقق این چشمانداز مستلزم تصمیمی روشن در سطح دولت است؛ تصمیمی که به اختلافات مدیریتی پایان دهد، ساختار حکمرانی مرزی را شفاف کند و مسیر هوشمندسازی و توسعه پایدار را هموار سازد.
رکنی در پایان گفت: خواسته ما پیچیده نیست؛ فقط میخواهیم تکلیف مدیریت مرز و تعارض منافع دستگاه ها در دوغارون یکبار برای همیشه روشن شود. اگر این مسئله حل شود، بخش بزرگی از مشکلات ترانزیتی مرز نیز برطرف خواهد شد.