مرز سرخس؛ مدیریت واحد روی کاغذ، چالش در میدان
مرز سرخس بهعنوان یکی از گذرگاههای راهبردی شرق کشور، نقشی کلیدی در اتصال ایران به آسیای میانه و کریدورهای بینالمللی ایفا میکند. افزایش حجم ترانزیت و مبادلات تجاری در ماههای اخیر، بیش از گذشته این مرز را در کانون توجه فعالان اقتصادی و مسئولان اجرایی قرار داده است. با این حال، تداوم توقف ناوگان، خواب کامیونها و نارضایتی بخش خصوصی نشان میدهد رشد تردد، همگام با اصلاح ساختارهای اجرایی و مدیریتی پیش نرفته است. روایتهای متفاوت بخش خصوصی، گمرک و منطقه آزاد سرخس، تصویری چندلایه از چالشی ارائه میدهد که ریشه آن نه در کمبود قانون، بلکه در اجرای ناهماهنگ و کمبود نیروی انسانی نهفته است.
خواب ناوگان و هزینههایی که تصاعدی میشود
جواد رخشانی، عضو هیأتمدیره انجمن صنفی شرکتهای حملونقل بینالمللی خراسان رضوی، با اشاره به وضعیت تردد ناوگان در مرز سرخس میگوید: در گذشته فرآیند عبور ناوگان روانتر بود، اما امروز با افزایش حجم محمولهها، همکاری لازم از سوی دستگاههای مستقر در مرز مشاهده نمیشود و برای ایام پیک، تمهیدات مؤثری اندیشیده نشده است.
به گفته وی، در شرایطی که افزایش ساعت فعالیت مرز میتواند بخش قابل توجهی از توقفها را کاهش دهد، ساعات کاری همچنان مانند سایر ایام سال از ۸ تا ۱۶ تعیین شده است. رخشانی تأکید میکند که فعالیت شبانهروزی مرز، هرچند نیازمند موافقت کشور ترکمنستان و تأمین نیروی انسانی است اما در وضعیت فعلی به یک ضرورت تبدیل شده است.
وی با اشاره به ظرفیت قانونی مدیریت واحد مرزی تصریح میکند: در حال حاضر این قانون وجوددارد و حتی مسئولیت آن از سوی وزیر امور اقتصادی و دارایی به گمرک واگذار شده، اما تا اجرای عملی آن فاصله زیادی وجود دارد. در حال حاضر هر یک از دستگاههای مستقر در مرز بهصورت جزیرهای عمل میکنند و همین موضوع موجب خواب ناوگان و تحمیل هزینههای سنگین به شرکتهای ترانزیتی شده است.
رخشانی از توقف ۶۰۰ تا ۷۰۰ دستگاه ناوگان در مرز سرخس خبر میدهد و میگوید: این در حالی است که همزمان کالاها در بندرعباس رسوب کردهاند، اما ناوگان کافی برای بارگیری وجود ندارد. به گفته وی، مشکل اصلی در این سوی مرز است، چرا که در طرف ترکمنستان زیرساختها فراهم بوده اما در سرخس تنها یک لاین تردد فعال است.
وی همچنین به صفهای طولانی ناشی از فرآیند اسکن اشاره کرده و میافزاید: برخی محمولهها نیازی به اسکن ندارند، اما توقف ناوگان در صفهای اسکن، هزینههای مضاعفی ایجاد کرده است. از نگاه بخش خصوصی، نبود سازوکار نظارتی مؤثر، قطعی سامانهها و تعدد آنها و فقدان ابزارهای تشویقی و تنبیهی برای ارزیابی عملکرد دستگاهها، از مهمترین عوامل استمرار این وضعیت است.
۲۴ دستگاه، یک مرز؛ پیچیدگی مدیریت ترانزیت
علیاکبر کیانیعلیآباد، مدیرکل گمرک شهید شوشتری سرخس با اشاره به پیچیدگی فرآیندهای مرزی میگوید: مرز صرفاً محل فعالیت یک دستگاه نیست و حدود ۲۴ سازمان و نهاد مختلف در آن ایفای نقش میکنند. به گفته وی، در ۱۰ ماهه سال جاری تشریفات گمرکی بیش از چهار میلیون تن کالا در مرز سرخس انجام شده که نشاندهنده ظرفیت بالای این گذرگاه در حوزه تجارت و ترانزیت است.
وی تأکید میکند: گمرک حدود ۷۰ درصد فرآیند ترخیص را بر عهده دارد و ۳۰ درصد باقیمانده به سایر دستگاههای همجوار مربوط میشود اما ناهماهنگی همین بخش میتواند کل زنجیره عبور کالا را متوقف کند. از نگاه کیانیعلیآباد، چالش اصلی نه در نبود قانون، بلکه در نبود وحدت رویه و نگاه سیستمی میان دستگاههاست.
قانون مدیریت واحد مرزی؛ از متن تا میدان
مدیرکل گمرک سرخس با اشاره به قوانین و تعهدات بینالمللی ایران تصریح میکند: کشور به کنوانسیونهایی مانند کنوانسیون تجدیدنظر کیوتو، کنوانسیون بین المللی هماهنگی و کنترل کالا در مرز، کنوانسیون بین المللی تیر، کنوانسیون استانبول، بنادر خشک بین المللی و مقررات سازمان جهانی گمرک پیوسته و قوانین متعددی نیز در حوزه مدیریت واحد و پنجره واحد مرزی به تصویب رسیده است. با این حال، اجرای این قوانین در عمل با کندی و مقاومتهای بخشی مواجه است. به گفته وی، تا زمانی که دستگاهها از بخشینگری فاصله نگیرند و مدیریت واحد مرزی بهصورت واقعی اجرا نشود، کاهش زمان و هزینه ترخیص و روانسازی تردد محقق نخواهد شد.
۳۰ تا ۴۰ درصد ظرفیت سرخس بلااستفاده است
کیانیعلیآباد با اشاره به ظرفیتهای مغفولمانده مرز سرخس میگوید: منطقه آزاد سرخس با وسعت ۵ هزار و ۳۰۰ هکتار، خطوط ریلی نرمال و عریض و موقعیت ژئوپلیتیکی ویژه، یکی از نقاط کلیدی ترانزیت کشور است، اما در حال حاضر حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد ظرفیتهای این مرز بلااستفاده مانده است. وی با بیان اینکه تفاهمات مرزی با ترکمنستان انجام شده، افزود: هدفگذاری تردد روزانه ۷۰۰ کامیون در گام نخست و افزایش آن به حدود هزار دستگاه در سال ۱۴۰۵ در دستور کار است اما تحقق این اهداف نیازمند آمادگی نهادی و هماهنگی کامل در داخل کشور است.
توقفها فقط به دروازه مرز ختم نمیشود
محمدرضا رجبیمقدم، مدیرعامل منطقه آزاد سرخس، بخشی از توقف ناوگان را ناشی از عوامل فرامرزی میداند. به گفته وی، بخش عمده توقفها مربوط به محمولههایی است که از پاکستان توسط ناوگان ایرانی به مقصد سرخس حمل میشوند اما رانندگان ایرانی به دلیل سختگیریها و عوارض سنگین ترکمنستان تمایلی به ورود به خاک این کشور ندارند و منتظر حضور ناوگان ترکمن برای بارگیری میمانند. وی حل این موضوع را مستلزم همکاری وزارت امور خارجه و تقویت دیپلماسی اقتصادی عنوان میکند.
رجبیمقدم همچنین به مشکلات اسنادی اشاره کرده و میگوید: نقص یا فقدان مدارک ترانزیتی، اختلاف میان صاحب کالا و شرکت حملونقل و مراجعات مجدد رانندگان برای تکمیل اسناد، از دیگر عوامل توقف ناوگان است. مدیرعامل منطقه آزاد سرخس با تأکید بر نقش خدماتی این مجموعه تصریح میکند: منطقه آزاد نقشی در ورود و خروج ناوگان ندارد و تسهیل تردد در مرز مستقیماً به عملکرد گمرک و تأمین نیروی انسانی بازمیگردد. به گفته وی، کمبود نیروی انسانی گمرک به وزیر امور اقتصادی و دارایی منتقل شده و پیگیری آن در دستور کار قرار دارد. وی از ایجاد لاین دوم تردد، احداث ساختمان دوم ایکسری و راهاندازی سایتهای جدید ترانشیپمنت توسط بخش خصوصی خبر میدهد و تأکید میکند: زیرساختها در حال تکمیل است، اما بدون نیروی انسانی متناسب، این ظرفیتها به نتیجه عملی نخواهد رسید.
سرخس؛ آزمون جدی مدیریت واحد مرزی
برآیند دیدگاههای بخش خصوصی، گمرک و منطقه آزاد سرخس نشان میدهد چالشهای این مرز بیش از آنکه ریشه در کمبود قانون یا زیرساخت داشته باشد، ناشی از ضعف در اجرا، ناهماهنگی نهادی و کمبود نیروی انسانی است. در شرایطی که افزایش ترانزیت به یک فرصت اقتصادی تبدیل شده، تداوم نگاههای بخشی و جزیرهای میتواند این فرصت را به تهدید بدل کند. مرز سرخس امروز به آزمونی جدی برای تحقق مدیریت واحد مرزی تبدیل شده است؛ آزمونی که موفقیت در آن، نقش تعیینکنندهای در آینده ترانزیت کشور خواهد داشت.