مرز دوغارون در بن بست تردد و ناهماهنگی نهادی
مرز دوغارون یکی از پرترددترین و استراتژیکترین گذرگاههای ترانزیتی شرق کشور، این روزها با صفهای طولانی کامیونها و توقفهای چندروزه ناوگان روبهروست. در حالی که از یک سو مسئولان منطقه آزاد از توسعه زیرساختها و آمادگی برای روانسازی تردد خبر میدهند، از سوی دیگر فعالان بخش خصوصی و مدیران گمرکی از تعدد بازرسیها، نبود هماهنگی نهادی و ضعف زیرساختهای طرف افغانستان بهعنوان دلایل اصلی این مشکلات یاد میکنند. این اختلاف دیدگاهها، مسیر تجارت خارجی کشور را با چالشهایی جدی مواجه کرده و هزینههای میلیاردی بر بخش ترانزیت تحمیل میکند.
تردد ناکافی کامیونها و صفهای طولانی
محمود امتی، عضو هیأتمدیره انجمن صنفی شرکتهای حملونقل بینالمللی خراسان رضوی با اشاره به نشستهای برگزارشده با حضور مدیران و مسئولان ذیربط میگوید: در این جلسات بر افزایش تردد روزانه کامیونها تا سقف ۲ هزار دستگاه و تفکیک گیتها بهمنظور کاهش توقفها تأکید شده اما این تصمیمها تاکنون در عمل اجرایی نشده است. به گفته او، در حال حاضر تعداد کامیونهای خروجی از مرز دوغارون همچنان در حدود هزار و ۱۰۰ دستگاه در شبانهروز باقی مانده و همین موضوع موجب تداوم صفها و توقفهای طولانی شده است.
امتی با اشاره به مطالبه مکرر بخش خصوصی برای افزایش ساعات کاری مرز میافزاید: این درخواست بارها مطرح شده اما زیرساختهای لازم در سمت افغانستان هنوز فراهم نیست. با این حال، او تأکید میکند حتی بدون افزایش ساعات کاری نیز میتوان با کاهش تعداد ایستگاههای کنترلی و تفکیک گیتهای عبوری، حجم توقف کامیونها را بهطور محسوسی کاهش داد.
به گفته این فعال حوزه حملونقل، تجربه یکی از ۲۰ روز گذشته که تردد ناوگان به ۱۵۰۰ تا ۱۶۰۰ کامیون رسید، نشان میدهد در صورت وجود اراده و هماهنگی، افزایش ظرفیت عبور کاملاً امکانپذیر است اما تعدد دستگاههای مستقر در مرز و نبود تصمیمگیری جدی و هماهنگ مانع تداوم این وضعیت شده است.
او با انتقاد از شرایط موجود خاطرنشان میکند: متأسفانه منافع برخی جریانها در طولانی شدن توقف کامیونها در مرز است و این مسأله آسیب جدی به بخش ترانزیت وارد میکند. امتی هشدار میدهد اگر این روند اصلاح نشود، طی ۲۰ روز تا یک ماه آینده حجم ترانزیت بهشدت کاهش خواهد یافت؛ چرا که هماکنون نیز توقف و خواب سنگین محمولهها در بندرعباس و مرزهای استان مشاهده میشود و ادامه این وضعیت، خروج بسیاری از فعالان این حوزه از چرخه فعالیت را در پی خواهد داشت.
به گفته او، خواب کامیونها موجب افزایش دموراژ، بالا رفتن کرایههای حمل، بینظمی و آشفتگی مرزی میشود و در مجموع روزانه بین یک و نیم تا ۲ میلیون دلار خسارت به حوزه ترانزیت کشور وارد میکند.
تعدد بازرسیها و ضعف مدیریت واحد مرزی
رحیمیزاده، مدیرکل گمرک دوغارون، یکی از عوامل اصلی افزایش زمان توقف کامیونها را تعدد ایستگاهها و تکرار بازرسیها از سوی دستگاههای مختلف مستقر در مرز از جمله مرزبانی، پایانه مرزی، شرکت نفت و سایر نهادها عنوان میکند. به گفته او، هر یک از این دستگاهها دو نوبت توقف ایجاد میکنند، در حالی که گمرک تنها یک بار اقدام به اسکن و بازرسی محمولهها میکند؛ موضوعی که به اعتقاد وی نیازمند بازنگری و تدبیر جدی است.
مدیرکل گمرک دوغارون با اشاره به بحث مدیریت واحد مرزی توضیح میدهد: اگرچه وزیر اقتصاد مدیریت واحد مرزی را به گمرک واگذار کرده و ماده ۱۲ قانون امور گمرکی نیز بر این موضوع تأکید دارد اما این ماده قانونی فاقد ضمانت اجرایی لازم است. از این رو، رحیمیزاده معتقد است استاندار باید با استفاده از اختیارات قانونی خود، دستور قاطع برای ساماندهی مرز و تعیین تکلیف دستگاههای مستقر صادر کند تا هر یک از نهادهای ذیربط در فرآیندهای کاری خود تجدیدنظر کنند. او بخشی از مشکلات توقف ناوگان را نیز مرتبط با عملکرد طرف افغانستان میداند و میگوید: با وجود برگزاری نشستهای متعدد و امضای تفاهمنامههای مختلف، طرف افغانستان تاکنون عزم جدی برای رفع چالشهای مرزی نشان نداده است.
به گفته رحیمیزاده، در حالی که در سمت ایران جادهای با ۶ تا ۷ لاین احداث شده، در نقطه صفر مرزی افغانستان تنها یک لاین وجود دارد و همین مسأله به گلوگاه اصلی تردد تبدیل شده است. وی میافزاید در زمان بارندگی یا بارش برف، پارکینگهای افغانستان قفل میشود و از پذیرش کامیونها جلوگیری میکنند؛ موضوعی که علیرغم پیگیریهای انجامشده، هنوز اصلاح نشده است.
رحیمیزاده همچنین تأکید میکند افزایش ساعت کاری یا حتی شبانهروزی شدن مرز، لزوماً به افزایش تردد ناوگان منجر نخواهد شد، چرا که زیرساختهای لازم در سمت افغانستان فراهم نیست. به گفته او، اگر بازرسیهای مکرر حذف شود و مدیریت مؤثرتری اعمال گردد، امکان تردد روزانه حدود هزار کامیون تا ساعات ۱۴ یا ۱۵ وجود خواهد داشت، بدون آنکه نیازی به فعالیت شبانهروزی مرز باشد.
اقدامات منطقه آزاد و فرصتهای ترانزیت
در پایان، محمدرضا مودودی، مدیرعامل سازمان منطقه آزاد دوغارون با تأکید بر اینکه ریشه اصلی توقف ناوگان بیش از آنکه به طرف ایرانی مربوط باشد، به کمبود زیرساختها در سمت افغانستان بازمیگردد، میگوید: از زمان تبدیل مرز دوغارون به منطقه آزاد، اقدامات متعددی برای روانسازی تردد انجام شده و تعداد لاینها از ۲ لاین رفت و ۳ لاین برگشت به ۶ لاین خروج و ۳ لاین ورود افزایش یافته است، هرچند این لاینها هنوز بهطور رسمی آغاز به کار نکردهاند.
افزون بر این، یک لاین ویژه «خط سبز» برای خروج خودروهای ترانزیتی و حمل یکسره و بستر جداگانهای برای خودروهای ترانشیپی در نظر گرفته شده است. مودودی با اشاره به ملاحظات امنیتی و ضرورت هوشمندسازی کنترلها میگوید تحقق این هدف مستلزم سرمایهگذاری قابل توجه، از جمله تأمین دستگاههای ایکسری با هزینهای بیش از ۲ میلیون یورو برای هر دستگاه است.
با این حال، او تأکید میکند توقف ناوگان نسبت به گذشته کاهش یافته و با راهاندازی کامل لاین ویژه حمل یکسره، مشکلات موجود به حداقل خواهد رسید. به گفته مدیرعامل سازمان منطقه آزاد دوغارون، این منطقه با تردد بیش از ۱۶۷ هزار کامیون طی ۱۰ ماه اخیر و ترانزیت کالایی به ارزش حدود ۵ میلیارد دلار، از توجیه اقتصادی بالایی برای سرمایهگذاری برخوردار است.
وی از وجود چندین درخواست مشارکت و قراردادهایی با ارزش بیش از ۲۵ همت خبر میدهد و معتقد است نهایی شدن این سرمایهگذاریها میتواند تحرک قابل توجهی در منطقه آزاد ایجاد کرده و آثار مثبتی برای مردم منطقه و تجارت خارجی کشور به همراه داشته باشد.
آنچه از سخنان مسئولان و فعالان بخش حملونقل برمیآید، این است که مرز دوغارون پتانسیل بالایی برای تبدیل شدن به یکی از اصلیترین کانونهای ترانزیت کشور دارد اما این ظرفیت تنها با هماهنگی نهادی، مدیریت واحد مرزی و اصلاح زیرساختها در طرف افغانستان قابل تحقق است. حذف بازرسیهای مکرر، راهاندازی کامل لاینهای ویژه و سرمایهگذاری در تجهیزات پیشرفته، میتواند علاوه بر روانسازی تردد، هزینههای توقف ناوگان را کاهش دهد و اثرات مثبت ملموسی بر تجارت خارجی و اقتصاد منطقه به همراه داشته باشد. اگر این اقدامات با جدیت دنبال شود، دوغارون میتواند به یک نقطه پرپتانسیل و سودآور در شبکه ترانزیت کشور تبدیل شود.